Jan Konstanty Żupański

Jan Konstanty Żupański z pochodzenia był Grekiem, wywodził się z rodziny Zupanos. Dokładna data jego urodzin nie jest znana. Źródła podają rok 1801, 1804 a nawet 1807, historycy zajmujący się życiem i działalnością Żupańskiego przyjmują za najbardziej prawdopodobny rok 1804. Znane jest natomiast miejsce – Jan Konstanty był urodzonym Poznaniakiem.

Korzenie

Przodkowie Żupańskiego przybyli do Poznania pod koniec XVIII wieku, tradycyjnym zajęciem przybyłych do Poznania Greków był handel winem. Rodzina Zupanos dość szybko zmieniła nazwisko na polsko brzmiące Żupański. Ojciec Jana Konstantego – Konstantego był bogatym kupcem, właścicielem kamienicy, matka zajmowała się domem i dbała o kultywowanie greckich tradycji. Żupańscy byli wyznania greckokatolickiego. Jan miał młodszą siostrę Zofię. Ożenił się w 1861 roku, mając już ponad 50 lat. Jego żoną była Katarzyna Duszyńska, w 1862 urodził się syn Stefan, doczekali się jeszcze dwójki dzieci, które niestety zmarły krótko po urodzeniu.

Edukacja

W latach 1818-1826 Jan Konstanty uczęszczał do Gimnazjum św. Marii Magdaleny, uczniem był przeciętnym. Po ukończeniu nauki w Poznaniu, udał się na studia prawnicze do Berlina, gdzie prawdopodobnie słuchał wykładów Hegla, jego kolegami byli Karoli Libelt, Stefan Garczyński.

W Berlinie w 1829 roku doszło do spotkania Jana Konstantego z Adamem Mickiewiczem.

W 1830 roku Żupański otrzymał tytuł sędziego i rozpoczął pracę jako aplikant przy Wyższym Sądzie Krajowym w Berlinie, tłumaczył również artykuły dla niemieckich czasopism. Po śmierci ojca w 1935 roku powrócił do Poznania. Kontynuował pracę tłumacza, był współautorem przekładu Uwag gospodarskich Albrechta Blocka, oraz autorem przekładu O uprawie lasów Henryka Kotta. Obie książki wydał Żupański własnym nakładem, był to zapewne początek jego działalności księgarsko-wydawniczo-nakładczej.

16 kwietnia 1839 roku otworzył księgarnię w niewielkim lokalu przy Starym Rynku nr 8, po jakimś czasie przeniósł ją do kamienicy przy ulicy Nowej 5/7 (obecnie Paderewskiego). Wraz z księgarnią, od 1842 roku, funkcjonowała wypożyczalnia książek - w 1873 do dyspozycji czytelników było ponad 5 tysięcy publikacji w językach polskim, francuskimi i niemieckim.

Żupański na kulturalnej mapie Poznania

Żupański brał czynny udział w życiu naukowym i kulturalnym Poznania, obracał się w towarzystwie wpływowych Poznaniaków – Karola Libelta, Jakuba Krauthofera, Jędrzeja Moraczewskiego, Karola Marcinkowskiego, był członkiem Towarzystwa Pomocy Naukowej, a później Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk.

Jego księgarnia przy ulicy Nowej była ważnym miejscem na kulturalnej mapie Poznania, to tu odbywały się nieformalne spotkania wypełnione dyskusjami o kulturze, nauce i przyszłości Poznania i Polski. Żupański nie angażował się bezpośrednio w sprawy polityczne, dzięki temu Prusacy patrzyli na jego działalność wydawniczą dość przychylnie i pozwalali propagować dzieła polskich autorów w języku polskim. Do najznamienitszych autorów wydawanych przez Żupańskiego należą Hipolt Ciegielski, Karol Libelt, Joachim Lelewel, Teofil Lenartowicz, Narcyza Żmichowska, Fryderyk Skarbek, Józef Chociszewski, Władysław Nehring, Jan Rymarkiewicz, Antoni Malczewski, wydawał również przekłady Szekspira, Horacego, Platona.

Księgarnia, nakładca, autorzy

Wyjątkowym autorem – przyjacielem nakładcy był Józef Ignacy Kraszewski, którego Żupański gościł w Poznaniu, a opis przyjęcia wydanego na cześć popularnego pisarza zachował się dla potomnych. „Nazajutrz, t.j. w środę dał pan Żupański, znany w całej Polsce księgarz i nakładca na cześć znakomitego gościa obiad, na który zaprosił około 26 osób bliżej sobie znajomych, a reprezentujących najrozmaitsze wydziały inteligencji polskiej”.

Stosunek Żupańskiego do autorów, których wydawał był niezwykły na ówczesne czasy, pozostaw on z nimi w przyjacielskich stosunkach, płacił wysokie honoraria, zachęcał do dalszej pracy twórczej. By również mecenasem – wspomagał finansowo między innymi Karola Libelta i Narcyzę Żmichowską.

Żupański nie hołdował najprostszym gustom czytelników, zachowały się słowa, które definiują go jako wydawcę: „wy nie znacie się na dobrych i zyskownych wydawnictwach. Każdy księgarz najlepsze robi interesa na dziełach poważnych; wydając beletrystykę, gra jakby w loterię, bo albo gwałtownie zarobi, albo wszystko straci, zachowując sobie na pamiątkę samą makulaturę. Wydawca rzeczy poważnych, chociaż nie sprzeda je od razu, to jednak w wydawnictwie swoim ma kupony, które najspokojniej i najpewniej co roku obcina”.

Jan Konstatnty oczywiście prowadził księgarnie i wydawał książki, aby zarabiać, jednakże pamiętał, że książka to dobro niewymierne. Ofiarowywał książki polskim emigrantom, np. Bibliotece Polskiej w Jassach w Rumunii. Lubię bardzo słuchać poznańskiego przewodnika, który przystając przy naszym antykwariacie, opowiada oprowadzanym wycieczkom historię sienkiewiczowskiego Latarnika. Według tej opowieści Latarnik zaczytał się w książce wydanej i ofiarowanej właśnie przez Żupańskiego.

Najważniejsze dzieła

Wydane przez Księgarnię Jana Konstantego Żupańskiego książki to min. Józefa Łukaszewicza Krótki historyczno-statystyczny opis miast i wsi w dzisiejszym powiecie Krotoszyńskim, Karola Libelta Filozofia i krytyka, a także Pisma Joachima Lelewela. Ogólnie wydał Żupański ponad sześćset dzieł, zarówno „poważną” naukową literaturę, jak popularne zbiory piosenek, beletrystykę, podręczniki szkolne i książki do nabożeństwa. Szczególną atencją obdarzał historię Polski, historię literatury i pamiętniki. Książki wydawane były z niezwykłą starannością, cechowała je piękna szata edytorska.

Jan Konstanty Żupański zmarł 30 grudnia 1883 roku o godzinie 4 nad ranem. Jego pogrzeb zgromadził wielu Poznaniaków, w kondukcie pogrzebowym szło wielu zwykłych Poznaniaków, czytelników wydawanych przez niego książek, jak i znani ludzi nauki i kultury: August Cieszkowski, Władysław Bentkowski, Kazimierz Kantak, Marceli Motty, Stefan Cegielski. Spoczął na nieistniejącym dziś cmentarzu greckim przy ulicy św. Marcin. Obecnie jego grób możemy odwiedzać na Cmentarzu Zasłużonych Wielkopolan na Wzgórzu św. Wojciecha.

Wydawca i patriota

Mówił o sobie: „Rodzice moi z Grecji przybyli i nazywali się Zupanos, doznali gościnnego przyjęcia na polskiej ziemi, dzieci ich tu zrodzone, zapoznawszy się z dziejami Polski i podzielając jej koleje rozmaite, nie mogły nie być jej gorącymi synami, I to jest wszystko, do czego z chlubą się przyznaję”. Był wielkim człowiekiem, wydawcą i patriotą.

Antykwariat dumnie nosi imię Jana Konstantego Żupańskiego od 1983 roku. W tej chwili antykwariat mieści się nieomal w tym samym miejscu, w którym znajdowała się księgarnia Żupańskiego. Staramy się, aby jego filozofia prowadziła nas przez meandry rynku księgarsko-antykwarycznego i wierzymy, że duch jego krąży między naszymi regałami.

(Informacje o życiu i działalności Jana Konstantego Żupańskiego czerpałam z książki Mirosława Focia i Moniki Romanowskiej „Jan Konstanty Żupański. Życie i dzieło”, wydanej w 1996 roku nakładem Antykwariatu im. Jana Konstantego Żupańskiego).